Galaktogog Etkili Bitkisel Çayın (Still-Tee, Humana®) Doğum Sonrası İlk Haftada Anne Sütü Miktarına ve Kilo Kaybına Etkisi

*Canan Türkyılmaz, **M. İbrahim Hirfanoglu, *E. Esra Önal, **O Turan , ***E Ergenekon , *** Esin Koç , ***Yıldız Atalay

* Doçent, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Neonatoloji Bilim Dalı, Ankara

** Yan dal uzmanı, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Neonatoloji Bilim Dalı, Ankara

*** Prof. Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Neonatoloji Bilim Dalı, Ankara

Giriş ve Amaç:

Anne sütü tüm yenidoğanlar için mükemmel ve ideal bir besindir. Doğumu takip eden ilk günler içerisinde başarılı emzirmenin başlatılıp sürdürülebilmesi için annelerin desteğe ve teşvike gereksinimleri vardır. Doğum sonrası ilk haftada anne sütünün yeterince artmaması, bebekte aşırı kilo kaybı ve doğum ağırlığını geç yakalama gibi sorunlarla giderek daha çok karşılaşılmaktadır. Hatta bu sorunlar bebeklerin hipernatremi, böbrek yetmezliği, sarılık gibi nedenlerle hastaneye yatmasına da sebep olabilmektedir. Bütün dünyada anne sütünün teşviki ve emzirmenin sürdürülmesine yönelik "Bebek Dostu Hastaneler Programı" uygulanmaktadır. Ülkemizde de Sağlık Bakanlığı tarafından yaygın olarak desteklenen bu program çevresinde Gazi Üniversitesi Hastanesinin de 5 yıldan beri bebek dostu hastane sertifikası bulunmaktadır.

Galaktogoglar ise anne sütünün salgılanmasını başlatıp, miktarını artıran tedavi ajanlarıdır. Avrupa ve ABD lerinde galaktagog etkili ilaçlar ruhsatlı olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Ülkemizde ise galaktagog etkili fenugreek içeren karışık bitkisel bir çay son günlerde Tarım Bakanlığı izni ile eczanelerde satılmaktadır. Bu çalışmada galaktagog etkili bitkisel çayın (Stil-tee, Humana®) doğum sonrası ilk haftada anne sütü miktarına ve bebeğin kilo kaybına etkisi araştırıldı.

Materyal ve Yöntem:

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Doğum Servisinde Kasım 2006-Nisan 2007 tarihleri arasında 114 anne-bebek çifti çalışmaya alınmıştır. Çalışma Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Etik Komitesi tarafından onaylanmıştır. Ayrıca anneler çalışma konusunda bilgilendirilmiş ve onamları alınmıştır.

Çalışmaya tek başına anne sütü vermeye istekli olan, bebeklerin doğum ağırlığını yakalayana kadar tartı kontrollerine gelmeyi ve doğum sonrası üçüncü günde elektrikli süt pompası ile sütlerinin sağılmasını kabul eden anneler ve bebekleri dahil edilmiştir. Diyabet, hipertansiyon, bronşial astım, alerji gibi hastalığı olan, alkol, sigara veya herhangi bir ilaç kullanan, ya da galaktagog olabilecek başka yiyecek veya içecek alan anneler çalışma dışında bırakılmıştır. Çalışmaya alınan bebekler ise sağlıklı, tekiz gebeliği takiben, 37gebelik haftasından sonra 2500 gramdan büyük olarak doğan, 5. dakika Apgar skoru >7 olan, herhangi bir konjenital anomalisi olmayan bebeklerdi. Çalışma sırasında annenin veya bebeğin hastaneye yatmasının gerektiren bir sorunu olanlar, mastit gibi meme sorunları yaşayanlar, kendi istekleriyle bırakmak isteyenler çalışmadan çıkarılmıştır.. Galaktagog ve plasebo çayların en az günde üç fincan içmeleri öngörülmüştür. Bu miktarı alamadıklarını bildirenler çalışma dışında bırakılmıştır. Çalışmaya alınan 114 anne-bebek çiftinden 48'i çeşitli nedenlerle çalışma dışında bırakılmıştır.

Çalışmaya alınan 66 anne-bebek çifti randomize olarak üç guruba ayrılmıştır.

Grup (A)galaktog bitki çayı(Stil-tee, Humana®) içen 22 anne ,

Grup (B) plasebo (galaktogog özelliği olmayan elma çayı) içen 22 anne

Grup (C) kontrol (herhangi bir özel içecek içmeyen) 22 anne

İzlemde, çalışmaya kör aynı hekim bebekleri aynı tartı ile tartıp, idrar, gaita sayılarını kaydetmiştir. Ayrıca doğumun üçüncü gününde tüm anneler her iki memeden, aynı elektrikli pompa ile sağılıp süt miktarları kaydedilmiştir. Anneler çaylarla ilgili yan etkiler yönünden her kontrolde sorgulanmıştır. Yan etki olduğu düşünülen yakınmaları olan anneler çalışma dışında bırakılmıştır. Tüm annelere çalışmaya kör, emzirme danışmanlığı sertifikası olan aynı hemşire tarafından emzirme danışmanlığı verilmiştir. Bütün anneler çalışma boyunca bebeklerini tek başına anne sütü ile beslemişlerdir.

İstatistik Analizler: Gruplar arasındaki kilo kaybı, doğum ağırlığını yakalama zamanları ve sağılan süt miktarları Krusgal Wallis ve Mann Whitney U testi ile karşılaştırıldı. İstatistiksel analizler SPSS version 11,0 ile yapıldı.

Bulgular:

Tablo I: Gruplardaki anne ve bebeklerin demografik özellikleri

Tablo II: Grupların doğum ağırlığını yakalayana kadarki dönemde bebeklerin günlük dışkı sayısı, kilo kaybı ile üçüncü günde sağılan süt miktarlarının değerlendirilmesi

Çalışmamızda gruplar arasında anne yaşları, doğum şekilleri, doğumda uygulanan anestezi şekli açısından istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı.

Galaktagog çay içen A grubundaki bebeklerin doğum ağırlıklarını yakalama süreleri hem plasebo (B grubu) hem de kontrol (grup C) grubuna göre anlamlı olarak kısa idi (p<0.05), Tablo II.

En fazla kilo kaybı ortalamaları karşılaştırıldığında yine A grubundaki bebeklerin plasebo ve kontrol gruplarına göre istatistiksel anlamlı olarak daha az kilo kaybettikleri bulundu.(p<0.05), Tablo II..

Üçüncü günde elektrikli pompa ile sağılan süt miktarları karşılaştırıldığında A grubundaki annelerden sağılan süt miktarının plasebo ve kontrol gruplarına göre istatistiksel anlamlı olarak daha fazla olduğu saptandı.(p<0.05), Tablo II.

Tartışma

Anne sütü yenidoğanlar için mükemmel bir besindir. Dünya Sağlık Örgütü, Amerikan Pediatri Akademisi ve UNICEF de bebeklerin ilk 6 ayda tek başına anne sütü ile beslenmelerini önermektedir. Bu amaçla dünyada ve ülkemizde bebek dostu hastaneler programı uygulanmaktadır. Bebek dostu olan Gazi Üniversitesi Hastanesinde son 5 yıldır anne sütü ve emzirme desteklenmektedir. Bu kadar teşvik ve desteğe rağmen emzirme konusunda özellikle doğum sonrası ilk günlerde bazı sorunlar yaşanmaktadır. Doğum sonrası aşırı kilo kaybı (>%10) , hipernatremi, böbrek yetmezliği, indirekt hiperbilirubinemi gibi sorunlar görülmektedir. Burada doğum sonrası ilk günlerdeki emzirme danışmanlığı desteğinin yanı sıra galaktagog etkili bir bitki çayının anne sütünün artırılmasına ve kilo kaybına etkisi araştırılmak istendi. Bu amaçla galaktagog etkili karışık bitki çayı içen anne bebek çiftlerinin izleminde galaktagog içeren karışık bitki çayının plasebo (elma çayı) ve kontrol grubuna göre hem anne sütü miktarını artırdığı hem de erken postnatal kilo kaybını azalttığı bulunmuştur.

Çalışmamızda galaktogog etkili çay grubu ile plasebo ve kontrol grupları arasında anne yaşları, doğum şekilleri, doğumda uygulanan anestezi açısından istatistiksel olarak anlamlı fark saptanmadı. Doğum ağırlığını yakalama ve üçüncü günde sağılarak bakılan süt miktarı açısından karşılaştırıldığında kontrol ve plasebo grubuna göre galaktogog özellikteki çayın süt miktarını arttırıcı, doğum kilosunu yakalamayı hızlandırıcı etkis olduğu saptandı(p<0.05). Ayrıca galaktogog çaydan içen grupta erken postnatal neonatal kilo kaybı anlamlı ölçüde daha az idi (p<0.05). Galaktagogların kendilerinin plasebo etkisinin olduğu tartışmasına karşılık, çalışmamızda plasebo etkiyi kullandığımız elma çayına göre de hem sağılan anne sütünü artırması hem de doğum ağırlığını yakalamanın kısalması konusunda anlamlı fark bulunmuştur.

İlk günlerden itibaren anne sütü teşvik edilip emzirme desteklenirse ilk 6 ayda, bebekler anne sütü haricinde hiç bir ek gıdaya gereksinim duymazlar. Dolayısıyla doğumu takip eden ilk günler anne sütünün yeterli uyarılabilmesi ve bebeğin besin ihtiyacının karşılanması yanında annenin kendisine güven duyarak başarılı emzirme sürecini devam ettirebilmesi için de özellikli bir dönemdir. Bu günler içerisinde en sık görülen yakınma anne sütünün yeterli olmadığı endişesidir. Bu süreçte anneye uygun tutuş ve kavrayış tekniğinin öğretilip özgüven kazandırılması; yeterli hidrasyonunun sağlanmasını içeren emzirme danışmanlığı hizmetlerinin yanında ek olarak galaktogoglardan da yardım alınabilir. Biz de çalışmamızda başarılı ve verimli emzirmenin sağlanması ve anne sütünün arttırılmasında kritik role sahip olan temel emzirme danışmanlık hizmetlerimizin yanına galaktogog özellikteki bitkisel çayın eklenmesinin sonuçlarını inceledik. Bu çalışmada galaktagog etkili bitkisel çayın (Stil-tee, Humana®) doğum sonrası ilk haftada anne sütü miktarına ve bebeğin kilo kaybına etkisi araştırıldı.

Galaktogoglar genel olarak yeterli anne sütünün başlaması ve devamı konusunda yardımcı tedavi ajanlarıdır. Farmakolojik etkilerini dopamin reseptörleri ile etkileşim sonucu prolaktin düzeyinde artış ile ortaya koydukları düşünülmektedir. Metoklopropamid ve domperidon yaygın olarak kullanılan galaktogoglar arasındadır. Sulpirid ve klorpromazin ise yan etkileri nedeniyle bu endikasyonla kullanılmaları kısıtlı olan galaktogog özellikte ilaçlardır. Büyüme hormonu (Human growth hormon), TRH (thyrotrophin-releasing hormone) ve oksitosin üzerinde de galaktagog özellikleri yönünden çeşitli çalışmaları yapılmıştır. Son zamanlarda aralarında "fenugreek'in de bulunduğu bitkisel-doğal ürünler bu konuda kullanılabilmektedir. ABD'lerinde ve bazı Avrupa ülkelerinde fenugreek tablet şeklinde galaktagog amaçla ruhsatlı olarak satılmaktadır. Ülkemizde ise galaktagog etkili fenugreek içeren karışık bitkisel bir çay (Stil-tee, Humana®) son günlerde Tarım Bakanlığı izni ile eczanelerden temin edilebilmektedir. Biz de bu çalışmamızda esas galaktagog etken maddesi "fenugreek" olan karışık bitki sayının postnatal erken dönemde anne sütü miktarına ve neonatal kilo kaybına etkisini araştırdık. Anne sütünün kontrolünde başta prolaktin olmak üzere çeşitli hormonlar rol oynar. Meme dokusunun maturasyonunda prolaktin dışında östrojen, progesteron, insülin, büyüme hormonu, kortizol, tiroksin, human plesental laktojen de rol alır. Fenugreek ise bezelyegil ailesinden doğal bir üründür. Galaktogog etkisi üzerinde düşünülmeye başlanması 1945'lere dayanır. Buna rağmen etkisinin özgün mekanizmalarına ait raporlar yeterli ölçüde formal olarak yayınlanmış değildir. Ancak meme bezinin modifiye bir ter bezi oluşu ve "fenugreek"in de ter salınımını arttırışıyla bu durum teorik olarak açıklanabilir. Ter ve idrarda Akçaağaça benzer koku, diyare ve astım atağını artırması rapor edilmiş yan etkilerdir. Uterostimulan etkileri nedeniyle gebelikte kullanılmamalıdır.

Emzirmenin ve anne sütünün hem beslenme hem de bağışıklık yönünden bebeklerin sağlığındaki önemi bilinmektedir. Galactagoglar da özellikle doğum sonrası ilk haftada emzirme danışmanlığı desteğine ek olarak, annenin süt miktarını artırarak doğum sonrası kilo kaybının da daha az olmasına ve doğum ağırlığını erken yakalamaya neden olarak anne sütünü ve emzirmeyi desteklemek amacıyla kullanılabilirler. .

Kaynaklar:

(1) Galactogogues: Medications That Induce Lactation . Michael P. Gabay, PharmD, BCPS Journal of Human Lactation, Vol. 18, No. 3, 274-279 (2002)

Goat's Rue Herb (Galega officinalis L.; Papilionaceae) doğu avrupa ve asyada daha çok yetişen bir bitkidir

(2)J Ethnopharmacol. 2001 Sep;77(1):111-2 Anti-bacterial activity of Galega officinalis L. (Goat's Rue).Pundarikakshudu et al

(3) Medications That Induce Lactation . Michael P. Gabay, PharmD, BCPS Journal of Human Lactation, Vol. 18, No. 3, 274-279 (2002)

Goat's Rue Herb (Galega officinalis L.; Papilionaceae